W cyklu Świteź przedstawienia podwodnego świata, inspirowane tekstem Adama Mickiewicza, koncentrują się na jego bohaterkach: mieszkankach zatopionego miasta oraz występującej tam roślinności. Narracja, podobnie jak w balladzie, budowana jest w oparciu o język, w którym rzeczywistość przenika się z elementami fantastycznymi, a dominującą rolę odgrywa siła przyrody. W ujęciu Liliany odczuwalna jest wspólnotowość, gdzie kobiece postacie przenikają się z fauną i florą jeziora. Ich ciała swobodnie się unoszą, kończyny ewoluują w formy płetw, a oczy wypełniają muszle.
Według legendy jezioro Świteź skrywa w sobie tajemnicę i historię zatopionego miasta. Opowieść ta sięga XI stulecia, kiedy na Wielkie Księstwo Litewskie najechała Ruś. Wszyscy mężczyźni wyruszyli walczyć. W mieście pozostały jedynie kobiety. Wkrótce potem bezbronne miasto zaatakowali najeźdźcy, lecz świtezianki wolały umrzeć niż poddać się wrogom. Wtedy wydarzył się cud. Ziemia rozstąpiła się i pochłonęła miasto. Na jego miejscu zaś rozlało się nadzwyczajnie piękne jezioro, na którego powierzchni pojawiły się niespotykane nigdzie indziej kwiaty. Były to przemienione w rośliny mieszkanki Świtezi. Najeźdźcy, zauroczeni ich zapachem i kształtem, po ich zerwaniu umarli. Rośliny te, nazywane przez lokalnych mieszkańców „car zielem”, stały się symbolem odwagi i jednocześnie przekleństwa dla każdego, kto próbuje je zerwać. Według innych przekazów, mieszkanki zatopionego miasta żyją nadal pod powierzchnią jeziora a czasami w nocy słychać ich pieśni.
Zeic przenosi nas do tego ukrytego pod wodą świata widzianego przez pryzmat wrażliwości queerowej i ekofeministycznej. W cyklu prac wykonanych techniką intarsji kobiece postacie splatają się z roślinnymi formami. Ich tożsamości zacierają się, a podmiotowość wzajemnie wpływa na siebie. Potencjalność tej relacji wyraża się w pielęgnacji, ofiarności i dotyku. Wilgotna toń poszerza doznania zmysłowe, pozostające poza zasięgiem wzroku, otwierając się na świat więcej niż ludzki. W narracji artystki wspólny obszar queerowego i roślinnego ekosystemu budują dziwaczki, wyrzutki, samotnice, gatunki roślin reliktowych, przyrodnicze osobliwości i choroby. W głębinach, na marginesie rozkwitają nowe, międzygatunkowe formy życia i nieoswojone piękno.
Flora i fauna pojawiająca się w pracach z serii Świteź:
Rdestnica pływająca (Potamogeton natans) – wodna roślina zakorzeniona w dnie jeziora. Charakteryzuje się jasnozielonymi, pływającymi liśćmi oraz długimi pędami mogącymi osiągać znaczne rozmiary. Jej obła łodyga posiada ciemne, okrągłe plamki u nasady. Kwiaty mają formę walcowatych kłosów wystających ponad powierzchnię wody.
Lobelia jeziorna (Lobelia dortmanna) – zwana też stroiczką wodną lub jeziorną. Wodna roślina zielna, z kłączem, rozetą liści i wzniesionym pędem kwiatonośnym. Rośnie przy brzegu, na głębokości 10–30 cm. Na głębszych stanowiskach nie zakwita. Z kwiatami wyrasta ponad poziom wody. U nasady z podwodną rozetą liści. Roślina trująca, zawiera w swych tkankach alkaloid – lobelinę.
Poryblin jeziorny (Isoetes lacustris) – niewielka, wieloletnia roślina wodna, rosnąca w kępach, która w warunkach naturalnych często tworzy rozległe skupiska. Występuje w jeziorach o wysokiej przejrzystości i niskiej zawartości składników odżywczych. Ma krótką, bulwiastą łodygę, zazwyczaj osiąga 5–15 cm wysokości. Liście szydlaste, wąskie, w kolorze od jasno do ciemnozielonego, przy korzeniach ułożone są w rozetę. Swoim kształtem przypomina garść długich sosnowych igieł wbitych w dno.
Lapiężnik różowym (Petasites hybridus) – rośnie w wilgotnych miejscach – nad brzegami rzek, rowów i mokradeł. Posiada duże, walcowate i zgrubiałe kłącza. Mięsista, czerwonawa łodyga jest zazwyczaj pojedyncza i prosto wzniesiona, osiągając wysokość do 40 cm. Łodyga pokryta jest różowymi łuskami, które po czasie zmieniają kolor na zielony. Charakterystyczne są duże liście odziomkowe wyrastające z kłącza oraz drobne liście łodygowe.
Motylica wątrobowa (Fasciola hepatica) – pasożytniczy płaziniec o spłaszczonym, liściowatym ciele, osiągający długość do kilku centymetrów. Jej ciało jest miękkie, półprzezroczyste, z wyraźnie zaznaczonym przyssawkami – gębową i brzuszną – umożliwiającymi przytwierdzanie się do tkanek żywiciela. Występuje głównie w wątrobie i przewodach żółciowych ssaków, gdzie odżywia się krwią i komórkami gospodarza. Cykl życiowy obejmuje stadium larwalne rozwijające się w wodzie oraz stadium w ciele ślimaka – żywiciela pośredniego.
Glony – organizmy autotroficzne, często mikroskopijne, występują zarówno w wodach słodkich, jak i słonych. Tworzą kolonie lub nitkowate skupiska unoszące się w toni wodnej lub przytwierdzone do podłoża. Choć nie posiadają typowych organów roślinnych, odgrywają kluczową rolę w produkcji tlenu i jako podstawowe ogniwo łańcuchów pokarmowych w ekosystemach wodnych.
Pałeczki cholery (Vibrio cholerae) – bakterie o przecinkowatym kształcie, poruszające się dzięki pojedynczej rzęsce. Naturalnie występują w wodach słodkich i słonawych. Niektóre szczepy są patogenne – po dostaniu się do przewodu pokarmowego mogą wywołać ciężką biegunkę i odwodnienie. Tworzą biofilmy na powierzchniach wodnych i potrafią przetrwać w środowisku dzięki zdolności do przechodzenia w stan uśpienia.
Zatoczek pospolity (Planorbis planorbis) – palearktyczny gatunek ślimaka słodkowodnego. Występuje w wodach różnego typu, bogatych w roślinność, jednak preferuje zbiorniki z wodą stojącą lub wolno płynącą. Spotykany jest także w zbiornikach okresowo wysychających. W Polsce szeroko rozprzestrzeniony i pospolity.
Brzeżyca jednokwiatowa (Littorella uniflora) – niewielka roślina z rodziny babkowatych, osiągająca wysokość 2–12 cm. Liście skupione w różyczkę, siedzące, szydlaste, do 10 cm długości i 2 mm szerokości. Kwiatostan zawiera kilka kwiatów żeńskich oraz jeden męski. Na terenie Białorusi występuje wyłącznie w jeziorze Świteź.
fot. Małgorzata Kujda
